Kiedy podejmuję się fotografowania np. kolejnego spektaklu, to na początku zawsze towarzyszy temu radość. Później – skupienie, by wejść w atmosferę i sens przedstawienia. Na końcu zaś – lekkie drżenie – na ile to, co złapałem, odzwierciedla spektakl. Oczywiście zastanawiam się też nad tym, czy np. dział marketingu otrzyma to, czego potrzebuje, czyli, mówiąc już najprościej i najbanalniej – czy złapałem przynajmniej 2-3 „sensowne piony”, nadające się na plakat, citylight itd.

Poniżej – kilka zdjęć z prób Hamleta w krakowskim Teatrze Bagatela, w reżyserii Macieja Sobocińskiego. Światło, które widzicie, jest próbne i nie ma wiele wspólnego z ostatecznym.

Magda Grąziowska jako Ofelia, w tle - zwielokrotnione odbicia w krzywych zwierciadłach

Michał Kościuk, Marek Bogucki oraz Wojciech Leonowicz (jako Hamlet)

Dorota Segda (Gertruda)

Wojciech Leonowicz (Hamlet), Marcel Wiercichowski (Claudius)

Kiedyś zdjęcia ze spektaklu wykonywano na specjalnej próbie, zwykle – po trzeciej próbie generalnej. Fotograf wybierał sceny i ustawiał aktorów, zgodnie z notatkami, które robił na próbach wcześniej. Miał do dyspozycji oświetleniowca, który modyfikował światło zgodnie z potrzebami fotografa oraz wymaganiami kliszy.

Teraz czas uległ kompresji, i jeśli możliwe jest zrobienie zdjęć w trakcje akcji, to reżyserzy z dezaprobatą słuchają propozycji poświęcenia części próby na zdjęcia. Lecz ta sytuacja ma swoje pozytywne strony. Jest bowiem coś szczególnego w fotografiach zrobionych w trakcie akcji, i zawsze one różnią się od scen ustawianych, nawet jeśli aktorzy wkładają maksimum wysiłku, by być naturalnymi. Zresztą, te wysiłki czasem powodują odwrotny efekt.

Intymność, na zdjęciu Dominika Bednarczyk

Nawet takie zdjęcia, jak to. Wydaje się, że z łatwością można je zaaranżować, ale jestem przekonany, że w tej prostej sytuacji, lecz ustawionej, trudno byłoby osiągnąć taki efekt.  To przekonanie wynika z realiów teatralnych, sposobu prowadzenia prób, możliwości współpracy fotografa. Zdjęcia zrobione z akcji są bezkonkurencyjne szczególnie w tak delikatnej materii jak ekspresja postaci, uwidaczniająca się w twarzy oraz całym ciele.

To zdjęcie ma charakter symboliczny i mówi bardzo dużo o istocie spektaklu, a znaczenie mają tutaj przede wszystkim tak „drobne” detale jak wyrazy twarzy obu osób, sposób ułożenia ich ciał, ekspresja w nich zawarta. Sam chwyt polegający na zestawieniu cienia z rzeczywistą postacią ma charakter tylko ramowy, ogólnej formy, pomysłu, który został jednak wypełniony bardziej szczegółową treścią.

Znów pytanie, które już tutaj wcześniej sobie zadawałem. Ponieważ podobne zdjęcia nie powstają w sposób w pełni kontrolowany. Są one wynikiem szczęśliwego złożenia się wielu czynników, również tego, że fotograf rzucił w tamtą stronę okiem (bo jest to drobny wycinek większej sceny, pochodzący z ostatniego planu), nakierował szybko obiektyw i akurat trafił. Czy mogę zatem to zdjęcie przypisać sobie? Formalnie – tak, ponieważ to ja trzymałem aparat i nacisnąłem spust. Ale tak naprawdę…?

Zdjęcia do tego spektaklu mogłem wykonać tylko podczas generalnych prób, które odbyły się z publicznością. Tkwiłem więc w jednym miejscu, z dwoma obiektywami – szerokim oraz tele. Oprócz tego niemile były widziane odgłosy migawki, a rozlegały się one tym głośniej, że w trakcie spektaklu nie ma w ogóle fragmentów muzycznych ani efektów dźwiękowych.

Bóg mordu, Marcin Kuźmiński, Rafał Dziwisz, Marta Konarska, Marta Waldera

Limitation is stimulation – to piękne zdanie, które warto powtarzać sobie w takich sytuacjach. W dodatku – wierzę w jego prawdziwość! Zupełnie inny to sposób pracy niż podczas zdjęć do Wyobraźcie sobie. Tam Andrzej Seweryn zagrał całe jedno przedstawienie, całą próbę, podczas której fotograf mógł dowolnie poruszać się po scenie i widowni. Wybitny aktor powiedział: jest to dla mnie normalne, że jestem fotografowany choćby na wyciągnięcie ręki.

Jednak zbyt rzadko reżyserzy i aktorzy doceniają konieczność wykonania dobrych fotografii przedstawienia. Zdjęcia są podstawą współczesnej reklamy przedstawienia, są bezkonkurencyjne wobec całych akapitów tekstu. Niestety, na zdjęcia przeważnie brakuje czasu, sił i uwagi.

Bóg mordu, Rafał Dziwisz, w tle Marta Waldera

Dwa zaprezentowane zdjęcia są częścią wystawy okołopremierowej. Zdjęcie do plakatu znajdziecie tutaj.

Bóg mordu, Yasmina Reza, reżyseria Marek Gierszał, scenografia Hanna Sibilski, reżyseria światła Peter Mayer. Teatr Słowackiego w Krakowie.

Dziś ułożyłem zestaw zdjęć ze spektaklu. Ten spektakl długo nie dawał mi spokoju, powodował we mnie najróżniejsze odczucia. We mnie – nie jako widza, ale jako kogoś, kto uczestniczy w tworzeniu spektakli.

Dariusz Starczewski jako Kierownik PGRu, spektakl Piotra Waligórskiego „Żeby cię lepiej zjeść”, Teatr Bagatela, Kraków

• Na zdjęciu powyżej – interpretacja postaci. Kierownik PGRu w tym spektaklu nie stroni od łapówek, jego przeszłość zawiera sporo niechlubnych epizodów. To po prostu drań, szuja i oszust. Czarny pasek na twarzy Kierownika to barierka, element scenografii, znajdująca się na granicy sceny i widowni.

Podczas fotografowania skupiam się tworzeniu kadrów, sam przebieg akcji, spektaklu, nie ma większego znaczenia. Bardzo wpływa na mnie nastrój spektaklu, powstały nie tylko poprzez elementy wizualne – scenografia, światło, kostiumy, aktorzy, ale również takie jak tempo sceniczne, muzyka – czyli to, co trudno wprost zawrzeć na zdjęciach, ale niezmiernie wpływa na finalne zdjęcia.

To, czy spektakl sam w sobie mi się podoba, to kwestia oddzielna od fotografowania. Zdarza się, że na spektaklu, który trudno ocenić jako udany, powstają niesamowite zdjęcia. I odwrotnie – czasem świetny spektakl trudno przełożyć na zdjęcia. Chyba kluczową sprawą jest chęć dołożenia własnej, nieco innej wartości do spektaklu – poprzez fotografie. Czyli – niezależnie od samego spektaklu – stworzyć samodzielne dzieło, posiadające własną wartość.

Więcej zdjęć z przedstawienia

Zdjęcia do programu sztuki „Wyobraźcie sobie…” w reżyserii Jerzego Klesyka, z Andrzejem Sewerynem w roli głównej zostały wykonane w najprostszych, żeby nie powiedzieć – spartańskich warunkach. Wiedziałem, że sam spektakl rozegra się w minimalistycznej, prawie nie istniejącej scenografii. Aktor będzie miał drobne rekwizyty i kilka wariacji kostiumu. W tej sytuacji należy się spodziewać, że światło spektaklu odegra niebagatelną rolę. Ale nie podczas sesji zdjęciowej do programu – ponieważ wtedy światło spektaklu jeszcze nie istniało.

To aktor, Andrzej Seweryn, swoją rolą miał stworzyć przedstawienie, przede mną pozostało zadanie, aby tylko z jego gry, postaci, twarzy i gestów, posiłkując się drobnymi dodatkami – rekwizytami – stworzyć zestaw kilkunastu spójnych, ale i różniących się między sobą, ciekawych zdjęć.

Miałem tylko jedną próbę, przyjęto założenie, że fotografuję z akcji, bez zatrzymań czy powtórzeń. Mogłem jednak dowolnie poruszać się po scenie i zbliżać do aktora, co okazało się kluczowe dla tej sesji.

Oświetlenie – to kilka reflektorów świecących na wprost sceny, czyli coś, co pod względem fotograficznym jest mało obiecujące… Jednak udało się otrzymać materiał zawierający na tyle różnych spojrzeń, że mogłem wybrać określony sposób widzenia – uciekając od najbanalniejszych kadrów, i nie popadając w przerysowanie, o co dość łatwo gdy fotografuje się tak ekspresyjną postać i twarz tego znakomitego aktora.

Szerszy zestaw zdjęć można zobaczyć tutaj.

Serdecznie dziękuję za okazane zrozumienie, pomoc i znakomitą współpracę Jerzemu Klesykowi i Andrzejowi Sewerynowi.

Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, „Wyobraźcie sobie…”, reż. Jerzy Klesyk.